چرا مصادیق اخلاقی در زن و مرد متفاوت است

به گزارش ایکنا، حجت الاسلام والمسلمین بهروز محمدی منفرد، استاد دانشگاه تهران، در  15 شهریورماه طی هم اندیشی علمی با  عنوان «جنسیت مندی نفس و پیامدهای آن»، به بررسی رابطه میان جنسیت مندی نفس با فضائل و هنجارهای اخلاقی پرداخت.

وی در این نشست اظهار کرد: تمامی متفکران اسلامی، اعم از پیروان مکتب مشاء و متعالیه، بر این باورند که نفس انسان امری مجرد و بسیط است و به دلیل بسیط بودن، فاقد اجزا می باشد. بررسی نسبت میان جنسیت مندی و نفس را باید به صورت مجزا و در قالب مکاتب مختلف (مانند حکمت متعالیه یا مشاء) مورد تحلیل قرار داد.

محمدی منفرد افزود: در حکمت متعالیه، قائل به ارتباط وجودی میان نفس و بدن هستند؛ در این مکتب، «بدن» با «جسم» متفاوت است و جسم تنها غشایی برای بدن محسوب می شود. این دیدگاه با دیدگاه های ابن سینا و مکتب اشراق تفاوت دارد و برای رسیدن به نتیجه ای جامع، باید میان این دیدگاه ها جمع کرد.

استاد دانشگاه تهران با اشاره به تفاوت های وجودی نفس زن و مرد براساس فلسفه اسلامی، تصریح کرد: بسیاری از فلاسفه اسلامی معتقدند نفس انسانی دارای سه قوه غضبیه، شهویه و عقلیه است. چنانچه این سه قوه در وضعیت افراط یا تفریط قرار گیرند، نفس دچار رذایل می شود و تنها در صورت قرار گرفتن در «حد وسط»، فضیلت حاصل می گردد.

وی تأکید کرد: بدون تردید، هر دو جنس زن و مرد واجد هر سه قوه هستند و از طریق آن ها بدن را تدبیر می کنند تا به سعادت برسند. مفاهیمی چون شجاعت و عفت را می توان برای هر دو جنس تصور کرد؛ به گونه ای که اگر قوه غضبیه در هر یک از آن ها دچار تفریط شود، منجر به «جبن» (ترس) و اگر قوه شهویه در وضعیت افراط یا تفریط قرار گیرد، منجر به «شهوت» خواهد شد. اگرچه عفت از نظر معنای کلی برای زن و مرد یکسان است، اما در «مصادیق» با یکدیگر تفاوت دارند. این اختلاف در مصادیق، ناشی از تفاوت فیزیکی زن و مرد است که باعث می شود عملکرد قوای غضبیه و شهویه در هر بدن متفاوت باشد. از این رو، برخی رفتارها ممکن است برای مرد مثبت و برای زن منفی (یا بالعکس) باشد؛ برای مثال، تکبر برای مرد مذموم است، اما به دلیل ساختار فیزیکی و روانی زن، برخورد مقتدرانه (تکبر) در برابر مرد می تواند برای جلوگیری از آسیب به او مفید باشد. این سخن به معنای پذیرش کلی تکبر نیست، بلکه صرفاً در این مورد خاص از ارزش های اخلاقی اشاره شده است.

چرا برخی اعمال برای مرد بد و برای زن خوب است؟

وی در ادامه تصریح کرد: بسیاری از مفاهیم کلی برای زن و مرد می توانند با معیارهای واحدی نظیر «سعادت» و «قرب الی الله» تعریف شوند، اما در مقام مصادیق، تفاوت هایی وجود دارد. وی در این راستا، علاوه بر مثال تکبر، «بخل» را نیز نمونه آورد و بیان کرد که در حالی که بخل برای مرد مطلقاً قبیح است، برای زن در برخی موارد می تواند حسن تلقی شود.

محمدی منفرد همچنین اظهار کرد: مسئولیت پذیری زن و مرد متناسب با جنسیت مندی آن ها متفاوت است؛ برای نمونه، در مصادیق شجاعت، هنگام حمله دشمن، هر دو جنس باید ایستادگی کنند، اما مسئولیت اصلی و پاسخگویی در این مورد بر عهده مردان است و برای زنان وجوب ندارد. از یک مرد توقع می رود که سلاح به دست گیرد یا در خط مقدم (مانند اپراتور لانچر) باشد، در حالی که زن چنین مسئولیتی ندارد.

وی با اشاره به الگوهای تربیتی افزود: دختران و پسران از دوران کودکی بر اساس مدل های متفاوتی تربیت می شوند تا در بزرگسالی انتظارات جامعه را برآورده کنند. برای مثال، نان آوری و دفاع از کشور از توقعاتی است که از مردان می رود اما از زنان چنین انتظاری نمی شود؛ لذا توقعات اخلاقی نیز به دلیل تفاوت های فیزیکی و ساختاری، میان این دو جنس متفاوت است.

عضو هیئت علمی دانشگاه با بیان این نکته که ساختار تکوینی جسم و جنس زن و مرد متفاوت است و عملکرد آن ها نیز تفاوت دارد، اشاره کرد که گرایش های احساسی در زنان بیشتر و گرایش های عقلانی در مردان غالب است.

وی با استناد به دیدگاه علامه طباطبایی و سایرین، تأکید کرد: این تفاوت بر عملکرد اخلاقی آن ها مؤثر است و به همین دلیل است که فعالیت های خیریه عمدتاً توسط گروه های زنانه سازمان دهی و اجرا می شود.

محمدی منفرد با اشاره به دیدگاه های «درون گرایی» و «برون گرایی» در انگیزه ها، اظهار کرد: گرایش به انجام کارهای اخلاقی در زنان قوی تر است؛ به این معنا که وقتی زنان تشخیص دهند فعلی اخلاقی است، انگیزه آن ها برای انجام آن بیشتر است. وی نتیجه گرفت که «باور» و «میل»، دو بال برای انجام کارهای اخلاقی هستند و این میل در زنان بیشتر است.

تعریف جنسیت مندی و معرفت شناسی

در ادامه این نشست، حسن عبدی، استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع)، به بررسی «دلالت های معرفت شناختی جنسیت مندی نفس» پرداخت.

وی تأکید کرد: پیش از هر چیز، باید مفاهیم «جنسیت» و «معرفت شناسی» را به دقت تبیین کرد؛ به ویژه اینکه باید مشخص شود آیا جنسیت مفهومی اجتماعی و پویاست یا خیر، زیرا این دیدگاه بر برداشت ما از ماهیت جنسیت اثرگذار خواهد بود. برخی، جنسیت را مفهومی جامعه شناختی می دانند که در طول زمان تغییر می کند و در جوامع مختلف متفاوت است؛ بنابراین، تعاریف و فروض مختلفی در مورد جنسیت وجود دارد.

عبدی با تعریف معرفت به عنوان علمی عقلی، محورهای اصلی این دانش را پنج گانه برشمرد: 1. تعریف معرفت، 2. امکان دستیابی به معرفت، 3. اقسام معرفت (مانند حضوری و حصولی)، 4. روش های شناخت (مانند حس و عقل) و 5. ارزش معرفت (معیارهای سنجش اعتبار و شیوه احراز آن).

استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) تصریح کرد: پیامدهای معرفت شناختی تنها به قلمرو عام محدود نمی شود، بلکه می توان آن ها را در معرفت شناسی های خاص (مانند اخلاق، حقوق و دین) نیز دنبال کرد؛ برای نمونه، باید بررسی شود که جنسیت مندی نفس چه تأثیری بر معرفت شناسی این حوزه ها دارد.

وی در تبیین روند تحلیل یک معرفت شناس، افزود: نخستین پرسش این است که آیا یک پیش فرض «بدیهی» است یا خیر؟ اگر بدیهی باشد، یا از نوع «بدیهی وجدانی» (مانند درک گرسنگی و درد که از طریق علم حضوری درک می شود) است یا «بدیهی اولی» (که در آن مفهوم محمول از دل مفهوم موضوع است؛ مانند تعریف پدر به عنوان انسان مذکر، بالغ و دارای فرزند). در غیر این صورت، آن پیش فرض باید «نظری» باشد.

عبدی بیان کرد: چنانچه اثبات شود که نفس دارای جنسیت است و تمامی شئون آن تحت تأثیر این جنسیت مندی قرار دارد، پیامدهای آن نیز جهت خواهد یافت. اثبات هر گزاره ای یا از طریق «عقلانیت» (کلاسیک یا مدرن) صورت می گیرد و یا از طریق «تجربه» (تجربه گرایی کلاسیک یا مدرن).

وی در تحلیل این دیدگاه ها افزود: در صورت اتکا به عقلانیت کلاسیک، هر جا سخن از معرفت باشد، جنسیت مندی نفس نیز حضور دارد. اما اگر عقلانیت از نوع مدرن و زمینه گرا باشد، جنسیت مندی نیز متأثر از آن زمینه خواهد بود و نمی توان معیاری کلی برای تمامی قلمروها بیان کرد. همچنین در تجربه گرایی کلاسیک، بحث «تراکم اوهام در برابر تراکم ظنون» (بر اساس نظریه شهید صدر) مطرح است، جایی که تراکم ظنون در نهایت به «یقین» منجر می شود. وی همچنین اشاره کرد که در تجربه مدرن، موضوع به قلمرو «علوم شناختی» و شناخت مغز وارد می شود.

وی در پایان، به بررسی ماهیت جنسیت مندی پرداخت و گفت: جنسیت مندی یا یک ویژگی «ذاتی» است یا «غیرذاتی». اگر ذاتی باشد، می تواند «عام» یا «خاص» باشد و اگر غیرذاتی باشد، در دسته های «خاص»، «عام» یا «اخص» قرار می گیرد که هر یک پیامدهای متفاوتی در نفس دارد. اگر ذاتی و عام باشد، به این معناست که معرفت های مشترکی میان انسان ها و حتی حیوانات وجود دارد که جنسیت در آن ها مؤثر است؛ و اگر «اخص» باشد، تنها در برخی انسان ها، معرفت های خاصی تحت تأثیر نفس قرار می گیرند.

انتهای پیام